„Venite adoremus” – Boże Narodzenie w malarstwie, rysunku i grafice
Ta niewielka wystawa inauguruje działalność wystawienniczą Muzeum Archidiecezji Warszawskiej w nowej siedzibie na Starym Mieście, przy ul. Dziekania 1. – Osią całej wystawy jest arcydzieło weneckiego malarza Francesca Bassana, Pokłon pasterzy z 1575 r. – zwraca uwagę ks. Mirosław Nowak. Dyrektor Muzeum Archidiecezji Warszawskiej dodaje, że chociaż stała ekspozycja muzeum jest jeszcze w trakcie przygotowania, można ją już zwiedzać, choć na razie jeszcze w ograniczonych godzinach otwarcia.
***
Radosny czas Bożego Narodzenia od wieków inspirował artystów, a pierwsze ilustracje są niemal tak dawne, jak samo chrześcijaństwo. Najstarsze, znane dziś przedstawienia Adoracji Marii z Dzieciątkiem oraz Pokłonu Trzech Króli zachowały się w rzymskich katakumbach Priscilli (przełom II i III w.) Były to sceny bardzo proste, ograniczone do kilku osób na neutralnym tle. W średniowieczu temat Narodzenia Pana Jezusa, Adoracji, Pokłonu pasterzy i Hołdu Magów pojawiał się w mozaikach, miniaturach kodeksów iluminowanych i nastawach ołtarzowych, z których najbliższym dla nas przykładem jest Ołtarz Mariacki Wita Stwosza. Sceny stawały się coraz bardziej rozbudowane, wzbogacone o dodatkowe postacie, elementy architektury i motywy pejzażowe. Często przenoszono je w realia współczesne artyście – średniowieczne miasta i domy wyposażone w używane wówczas sprzęty. Święte postacie nosiły ubiory z tamtych czasów.
W okresie renesansu, zwłaszcza w Italii, dominowały spokojne, idealizowane postacie Madonn z Dzieciątkiem, usadowione w rozległym pejzażu malowanym z wykorzystaniem wiedzy o perspektywie powietrznej i linearnej (Rafael), a w orszakach Trzech Króli można było spotkać portrety ówczesnych książąt i rycerzy (Gozzoli, Botticelli, Ghirlandaio). Obok tego były ekstatyczne wizje El Greca, który swe Boże Narodzenia umieszczał w ciemnej przestrzeni rozjaśnionej nierealną, zimną, księżycową poświatą.
Odmiennie do tematu podchodzili malarze baroku. Ich sceny są pełne liryzmu i ciepła, klimat jest budowany silnymi kontrastami światłocieniowymi (Gerard van Honhorst, Correggio, Murillo). Z kolei Rubensowska stajenka, obok nastroju cichej adoracji, często działa też przepychem, mnogością postaci, bogactwem strojów. Natomiast Rembrandt w protestanckiej Holandii przenosi widza w głąb mieszczańskiej izby, gdzie matka (portret Saskii) czuwa nad kołyską.
I właśnie z czasu baroku pochodzą najstarsze i najciekawsze przedstawienia tematów bożonarodzeniowych w zbiorach Muzeum Archidiecezji Warszawskiej. Na wystawie zostały pokazane obrazy olejne oraz znakomitej klasy ryciny graficzne z kolekcji własnej.
Osią całej wystawy jest dzieło weneckiego malarza Francesca Bassana, Pokłon pasterzy (1575 r.). Francesco Bassano (1549-1592), syn i uczeń Jacopa Bassana, był przedstawicielem manieryzmu w malarstwie. Tworzył sceny religijne, historyczne i mitologiczne. Obraz z kolekcji Muzeum Archidiecezji Warszawskiej jest nokturnem. Artysta posłużył się silnymi kontrastami światłocieniowymi i efektownymi zestawieniami głębokich kolorów, typowych dla malarstwa weneckiego XVI w. Kompozycja została rozbudowana w głąb, artysta umieścił scenę adoracji na pierwszym planie, na tle architektury i rozległego pejzażu. Prezentowane płótno jest jedną z wersji tego tematu, podejmowanego przez Bassana jeszcze kilkakrotnie.
Z kolei niewielkich rozmiarów Pokłon Magów, obraz nieznanego artysty z kręgu niemieckiego zapewne z 2. poł. XVIII w., został namalowany na desce. Scena jest statyczna, postacie skupione na pierwszym planie, na płytkim tle wypełnionym malowniczymi ruinami.
Trzecim obrazem olejnym jest Święta Rodzina z Matką Bożą karmiącą, anonimowego malarza polskiego z poł. XIX w. Ta nieco prymitywna kompozycja zachowuje świeżość spojrzenia i jest pełna swoistego wdzięku i prostoty.
Wśród prezentowanych rycin graficznych wyróżnia się osiem miedziorytów włoskiego rytownika Alessandra Mochettiego (ok. 1760-1812) z cyklu Żywot Marii, wykonanych wg obrazów Nicolasa Poussina (1594-1665). Wybrane grafiki pokazują Zwiastowanie Pannie Marii, Zwiastowanie Józefowi, Nawiedzenie, Spis w Betlejem, Narodziny, Pokłon Trzech Króli, Obrzezanie oraz Ofiarowanie w świątyni. Zwraca uwagę cienka, precyzyjna, swobodnie prowadzona kreska oraz bogate efekty światłocieniowe. Sceny są w typowy dla Poussina sposób potraktowane statycznie, ruch zatrzymany a gesty postaci niekiedy patetyczne.
Kurator wystawy
dr Ewa Korpysz
Koncepcja wystawy i wybór prac
ks. dr Mirosław Nowak, dr Ewa Korpysz
Realizacja
ks. dr Mirosław Nowak, dr Ewa Korpysz, Piotr Plewa, Andrzej Zawiślak
Tekst i zdjęcia do katalogu
dr Ewa Korpysz
MUZEUM otwarte:
Wtorek – Piątek 13.00 – 17.00
Sobota – Niedziela 12.00 – 15.00
W poniedziałki – nieczynne
Bilet wstępu – 10 zł (ulgowy 6 zł)
