Homilia wygłoszona podczas Kongresu Teologicznego

Ksiądz, czyli relacje

(homilia wygłoszona podczas Kongresu Teologicznego, Warszawa, 25 kwietnia 2026 roku)

Siostry i Bracia,

„czasem mam zamęt i dezorientację. Nie wiem, czy umiem jasno odpowiedzieć na pytanie: po co dzisiaj właściwie są wyświęcani księża”?, powiedział mi nie tak dawno jeden z alumnów. „Tyle mówimy dziś o kapłaństwie chrzcielnym, kontynuował, o jednakowej godności wszystkich ochrzczonych, o ich roli, o powszechnym powołaniu do świętości i do apostolstwa, o synodalności. Słowo „kler” wielu kojarzy się albo z tytułem dość wulgarnego filmu, albo z klerykalizmem, który jest przedstawiany jako źródło wszelkiego zła w Kościele. O wyświęcanych księżach usłyszy się dziś często źle niż dobrze. Czasem czuję się jakbym przechodził obok kałuży, a przejeżdżający samochód mnie ochlapał i odjechał. Ja zostałem z plamą, którą inni wytykają i z której się śmieją”. Tyle tamten kleryk.

Po co dzisiaj ksiądz? To bardzo istotna kwestia.

„Murarz domy buduje,

Krawiec szyje ubrania,

Ale gdzieżby co uszył,

Gdyby nie miał mieszkania?(…)

Tak dla wspólnej korzyści

I dla dobra wspólnego

Wszyscy muszą pracować,

Mój maleńki kolego”.

To oczywiście Julian Tuwim i fragment jego znanego wiersza „Wszyscy dla wszystkich”, którego uczyliśmy się chyba jeszcze w przedszkolu. No dobrze, wiadomo po co murarz, krawiec i piekarz. Ale po co ksiądz? Kim jest ksiądz? Czy jest tym, kim być powinien? Jakie jest jego ID, jaka jest jego tożsamość i wynikająca z niej misja?

Dziękuję Akademii Teologii Katolickiej, z jej rektorem, ks. prof. Krzysztofem Pawliną, że – organizując ten Kongres – zaprosili nas do refleksji nad tymi pytaniami. Dziękuję wszystkim, którzy podjęli się wysiłku, by udzielić na nie rzetelnej odpowiedzi. Szczególnie dziękuję Jego Eminencji ks. kard. Mauro Piacenza.

Pytania, o których mowa szczególnie mocno brzmią dzisiaj, gdy jesteśmy świadkami niezwykle intensywnych przemian kulturowych, o których zmarły przed rokiem papież Franciszek powiedział, że są one nie tylko i nie tyle efektem epoki zmian, co zmianą epoki. Ta zmiana doprowadziła do swoistej dezaktualizacji, czy wręcz niewydolności dotychczasowego modelu duszpasterstwa, opartego na założeniu, że wiara jest przekazywana w rodzinie przez, albo przy decydującym wsparciu tradycyjnych  form kulturowych, w których żyją i wyrażają się ludzie, zaś zadaniem pasterzy jest sprawowanie sakramentów i formowanie moralności wiernych.

Nad tymi przemianami Kościół nie może zapanować, bo ich dynamika zależy raczej od impulsów zewnętrznych. W tej sytuacji Kościół podejmuje teologiczny wysiłek zdefiniowania na nowo istoty życia i posługi prezbitera, który w tych czasach mógłby skutecznie spełniać swoje zadania, samemu będąc człowiekiem spełnionym i szczęśliwym.

Ewangelia mówi jasno: Chrystus, po dłuższej intymnej i osobistej modlitwie, imiennie, oddzielnie, indywidualnie, powołał tych, których sam chciał, do szczególnej więzi ze sobą. Chciał, by z Nim byli, by mógł na nich liczyć, wysyłając ich w swoim imieniu na głoszenie Słowa i dając im moc do wypędzania demonów (por. Mk 3,13-15). Szczególności tego wybraństwa nie ma się ani co wstydzić, ani mu zaprzeczać, ani go kamuflować. Jego znakiem jest na przykład strój duchowny.

Katechizm Kościoła katolickiego powie na temat wyświęconych księży, że przez nich „we wspólnocie wierzących staje się widzialna obecność Chrystusa jako Głowy Kościoła” (KKK 1549) i dodaje, że kapłaństwo urzędowe, które służy kapłaństwu wspólnemu, przyczynia się do rozwoju łaski chrztu wszystkich chrześcijan i jest „jednym ze środków, przez które Chrystus nieustannie buduje i prowadzi swój Kościół” (KKK 1547).

Wyświęcony ksiądz jest więc po to, by poprzez niego Chrystus był w szczególny sposób widziany w Kościele i by Chrystus mógł swój Kościół budować i go prowadzić. Ksiądz ma to robić służąc całemu Ludowi Bożemu. Ma mu służyć, a nie nim pogardzać, czy też wywyższać się nad tymi członkami Ludu Bożego, którzy święceń nie mają. „Kapłaństwo – to jeszcze jeden cytat z Katechizmu – jest całkowicie skierowane ku Chrystusowi i ludziom. Zależy całkowicie od Chrystusa i Jego jedynego kapłaństwa; zostało ustanowione dla ludzi i dla wspólnoty Kościoła. Sakrament święceń przekazuje świętą władzę, która jest jedynie władzą Chrystusa. Wykonywanie tej władzy powinno więc stosować się do wzoru Chrystusa, który z miłości uczynił się ostatnim i stał się sługą wszystkich” (KKK 1551).

Aby to było możliwe, ksiądz musi mieć zdolność do wchodzenia w relacje; budowania ich i podtrzymywania.  Dzisiaj wspominamy w Kościele św. Marka, niewiele w sumie o nim wiemy, ale to jedno rzuca się w oczy: że umiał być z różnymi ludźmi: i z Piotrem, i z Pawłem, i z Barnabą, i w końcu znowu z Pawłem. Przede wszystkim zaś był z Chrystusem. Człowiek wielu relacji.

To ważne, by tożsamość prezbitera opisywać nie przez funkcje, jakie ma do spełnienia, lecz właśnie przez sieć relacji, w której ma uczestniczyć. Fundamentem jest relacja do Trójjedynego Boga, której początkiem nie są święcenia, lecz chrzest. Prezbiter jest i pozostaje chrześcijaninem. Duchowość ucznia Chrystusa leży u podstaw duchowości pasterskiej. Już Sobór Florencki, opisując skutek święceń, mówił o „wzroście łaski”; święcenia nie tworzą więc w księdzu czegoś nowego, lecz uzdalniają go, ochrzczonego wcześniej, do radykalnej służby wspólnocie, czynią go do niej zdatniejszym. Osobiste bycie uczniem w ożywczej relacji z Mistrzem jest warunkiem sensownej posługi. Jeśli prezbiter nie jest w relacji do Ojca przez Syna w Duchu Świętym, prędzej czy później, będzie musiał oprzeć swą tożsamość na funkcji, na pozycji, na znaczeniu, na własnej skuteczności, a to doprowadzi go albo do klerykalizmu, albo do wypalenia.

Relacja prezbitera do Ojca, przez Syna w Duchu Świętym, ze względu na niezmienność i wierność Boga będzie dla niego stabilnym punktem odniesienia w każdym czasie, a zwłaszcza w czasie życiowych burz, podczas, gdy pozostałe, czyli ludzkie relacje, zawsze będą zmienne. Zmienia się sam prezbiter, zmienia się biskup, zmieniają się koledzy prezbiterzy, zmieniają się ludzie we wspólnotach, zmieniają się jego krewni i przyjaciele. Bez silnego korzenia w relacji do Boga, zmienność ta może być trudna do zniesienia.

Bardzo ważna jest też relacja prezbitera do Kościoła. W pewnym stopniu jest ona konkretyzowana przez relację do biskupa, czego narzędziem i wyrazem są święcenia. Teologicznie chodzi w nich o włączenie święconego w sukcesję apostolską oraz w misję Kościoła lokalnego, praktycznie zaś chodzi o zbudowanie relacji do konkretnej osoby, do konkretnego biskupa i jego współpracowników. Ostatecznie więc chodzi o zaufanie do osób, które podejmują decyzje personalne, wyznaczają kierunki wspólnego działania, planują, posyłają, decydują. Właśnie tutaj rozstrzyga się coś bardzo podstawowego: to, czy posłuszeństwo będzie rozumiane infantylnie, jako ślepe wykonywanie poleceń, czy dojrzale, jako współodpowiedzialność. Przy nadmiernym akcentowaniu hierarchicznej podległości prezbitera biskupowi – nieznanej w Kościele pierwszych wieków – pojawia się niebezpieczeństwo zatracenia podmiotowości, a to prowadzi najpierw do frustracji, a potem do bierności i wypalenia. Komunia z biskupem musi się wyrażać nie tylko w podporządkowaniu, ale we wspólnym rozeznaniu, współpracy i współodpowiedzialności. To oznacza po stronie prezbiterów zarówno samodzielność w wykonywaniu zadań, zdolność do własnej inicjatywy, jak i odwagę służenia biskupowi radą. Prezbiter nie powinien być traktowany jak wykonawca zadań, pozbawiony podmiotowości; nie powinien też sam siebie tak pojmować. Biorąc pod uwagę historyczne uwarunkowania modelu tej relacji w Polsce, przemienienie go na bardziej dialogiczny wymaga zmiany mentalności zarówno prezbiterów, jak i nas, biskupów. Wydaje się, że to nieodzowny składnik pastoralnego i synodalnego nawrócenia.

Relacja prezbitera do Kościoła, oznacza też bycie i służenie nie jakiemuś „abstrakcyjnemu” Kościołowi, ale konkretnej, wyznaczonej przez biskupa wspólnocie. Prezbiter nie stoi naprzeciw tej wspólnoty jako jej „zewnętrzny” zarządca, ale jest wewnątrz niej. To on sam jest najpierw słuchaczem Słowa, uczniem i wierzącym, co przypomniała adhortacja „Pastores dabo vobis”, mówiąc, że prezbiter nie jest panem Słowa, lecz jego sługą, i że sam musi być nieustannie ewangelizowany. To była ważna korekta wobec utrwalonego w Polsce modelu, w którym duchowny łatwo bywał postrzegany przede wszystkim jako nauczyciel innych. Owszem, prezbiter naucza, ale wiarygodny będzie w tym tylko o tyle, o ile sam poddaje się Słowu w wierze Kościoła, także w jego normatywnym odczytaniu przez Magisterium.

Jako jeden ze środka wspólnoty prezbiter ma budować wspólnotę świadomych, także samoświadomych, uczniów Chrystusa. Głoszenie Słowa, sprawowanie sakramentów i przewodniczenie wspólnocie, wraz z funkcjami administracyjnymi, można odpowiednio rozumieć i przeżywać dopiero w tym świetle. Aby to zadanie spełnić, prezbiter potrzebuje nie tylko ortodoksji i duchowej gorliwości, ale wspomnianej już kompetencji do budowania relacji, zdolności do współpracy, umiejętności rozeznawania. Musi umieć pracować w zespole, komunikować się z innymi, wiedzieć jak się organizuje życie wspólnoty. Przewodniczenie wspólnocie ma charakter przede wszystkim duszpasterski, a nie tylko administracyjny: chodzi o tworzenie takich warunków, w których wspólnota może wzrastać w wierze, nadziei i miłości.

Przewodniczenie wspólnocie nie może się więc ograniczać do zarządzania „trzodą”. Poszczególni bowiem wierni, dzięki wykształceniu, są dzisiaj coraz bardziej świadomi swoich duchowych potrzeb i trudności, oczekują więc indywidualnego towarzyszenia ze strony pasterzy. Skoro Bóg prowadzi do siebie poszczególne osoby we wspólnocie, a nie anonimową masę, prezbiter musi umieć dostrzec i nawiązywać relacje z poszczególnymi osobami; słuchać, rozmawiać, rozeznawać, stawiać granice, a nawet odsyłać do innych specjalistów, gdy jest taka konieczność. Obecne Ratio pro Polonia mocno podkreśla znaczenie indywidualnego towarzyszenia, zaufania, dialogu i osobowych relacji. Dzisiejszy kontekst wymaga, by dodać do tego jeszcze realne kompetencje psychologiczne i komunikacyjne.

Tak więc dzisiaj, w polskich warunkach, dla zrozumienia tożsamości i misji kapłańskiej, bardzo ważne wydaje się przejście od kapłana definiowanego głównie przez sakralną odrębność, do prezbitera, którego „inność” ma sens wyłącznie jako forma służby, od podległości do  współodpowiedzialności i od szafarza Eucharystii rozumianej jako jednostronna ofiara, ku słudze Eucharystii, która naprawdę buduje Kościół jako żywą wspólnotę zgromadzoną wokół Ciała Chrystusa i przy Jego Słowie.

Taki prezbiter będzie – jak wspomina o tym dziś św. Piotr – pokorny, czujny, trzeźwy, świadomy zagrożeń, jakie czyhają na niego i na powierzoną mu wspólnotę. Czasem są one natarczywe, niczym ataki rozjuszonego lwa (por. 1 P, 5, 5b-14). Taki prezbiter będzie – jak dzisiejszy Psalmista – na wieki sławił łaski Pana, będzie wychwalał Jego wierność i dobroć (por. Ps 89,2). Taki prezbiter z radością odda się dziełu ewangelizacji. Pójdzie, jak poszedł św. Marek, dzisiejszy Patron i jak poszło tak wielu po nim. Nie będzie się bał trudności, jakie spotkają  go w jego posłudze. Może będą to węże, może zatrute posiłki, może zatrute słowa, może hejt, może brak widocznych owoców, może samotność, może wszystko po trochu, albo wszystko nie po trochu. A on mimo to pójdzie; będzie głosił Ewangelię wszelkiemu stworzeniu i będzie przy tym szczęśliwy (por. Mk 16,15-20).

Obyśmy takich prezbiterów formowali, obyśmy takich prezbiterów spotykali. Obyśmy takimi prezbiterami byli. Amen.

+Adrian J. Galbas SAC